Đến Buôn Mê thưởng thức món quà từ đất mẹ

Chúng tôi đến Buôn Mê chỉ vỏn vẹn hai lần. Thật lạ lùng là ở lần đầu tiên cách đây ba năm, tôi chưa cảm nhận được gì nhiều lắm. Có lẽ bởi Buôn Mê là một thành phố rộng lớn, nơi giao thoa văn hóa đô thị hiện đại và truyền thống của người Kinh cùng các dân tộc bản địa nên vài ngày ngắn ngủi không bao giờ là đủ để hiểu về nơi này. Mãi đến lần thứ hai, được chiêm ngưỡng cảnh quang thiên nhiên, tiếp xúc với nét đẹp văn hoá của người dân tộc, thưởng thức những thức quà từ thiên nhiên, lòng chúng tôi chợt ngập tràn những cảm xúc đặc biệt về nơi chốn đáng yêu này.

Khu vườn bí mật 

Điều đặc biệt nhất phải nhắc đến là khu vườn bí mật đã thôi thúc chúng tôi quay lại Buôn Mê lần thứ hai. Khu vườn ấy chính là Queeny’s Farm Stay. Nhớ những buổi sáng và những buổi chiều trong vắt ở một nơi đủ tách biệt nhưng không quá xa trung tâm thành phố. Queeny vô cùng dễ thương, thân thiện với vài căn nhà gỗ được trang trí xinh xắn nằm tách biệt nhau bởi những luống rau, luống hoa; một chiếc hồ bơi rất nhỏ nhưng có view thoáng đãng để tha hồ nằm duỗi chân ngắm hoàng hôn. 

Ở đây chúng tôi có cảm giác như đến chơi nhà bạn. Mỗi ngày đều có vài cơn mưa nhưng tạnh rất nhanh, trả lại bầu trời vẻ trong lành tươi sáng. Chúng tôi thường ngồi chơi trước hiên và quan sát cô cặm cụi ngoài vườn. Có hôm, cô nhặt một ít các loại lá thơm (lá dứa, hương thảo, lá chanh sả Pháp…) cột thành một bó nhỏ yêu yêu, dặn chúng tôi treo trên xe cho thơm. Cô nói nhà chẳng có gì quý, chỉ có mấy thứ bình dị tự tay làm ra được đem tặng mọi người. 

Ngoài tài trồng trọt, cô cũng nấu ăn rất ngon. Món ăn cô nấu cũng dùng nguyên liệu là rau sạch từ vườn nhà, được bày biện tinh tươm với hoa cỏ từ vườn nhà. Hai món đặc trưng của người Ede là “lá vườn xào hến” và “bí xào cà các loại cùng lá lốt” qua bàn tay khéo léo của cô chủ nhà đã trở thành món ngon khó cưỡng. 

Tại đây, chúng tôi gặp một cặp đôi người Nam Phi đang lưu trú tại đây. Hai bạn ấy kể sang Việt Nam sống thích ơi là thích và lỡ yêu Buôn Mê rồi nên quyết định sống tại đây một thời gian. “Một thời gian” của hai bạn ấy phải tính bằng năm vì khi chúng tôi quay lại lần thứ hai, hai bạn vẫn còn ở Queeny và xem đó thực sự là nhà. Trong tuần, cả hai đều dạy tiếng Anh online, cuối tuần thường hẹn hội bạn đi chơi loanh quanh: vào rừng cắm trại, ra hồ ra suối bơi lội. 

Khá là buồn cười là còn một bạn nam người Nam Phi  khác ở trong căn phòng sát bên cạnh cặp đôi kia. Bạn ấy đùa rằng: “tôi đã nghĩ là qua Việt Nam chắc sẽ không phải gặp thêm một người Nam Phi nào nữa, đặc biệt ở những nơi khỉ ho cò gáy như này, ai dè đến đây gặp ngay hai người đồng hương, đúng là duyên trời không tránh được!”. Nhờ mấy cuộc gặp gỡ không định trước, chúng tôi thấy Buôn Mê dễ thương gì đâu. Khu vườn bí mật này không chỉ níu chân mỗi hai người chúng tôi đâu. 

Uống cafe đặc sản theo cách đặc biệt 

Trong chuyến đi này, chúng tôi quen cậu bạn Ysim, người Buôn Ma Thuột. Trước đây, cậu từng học pha chế cà phê thủ công tại Sài Gòn, sau đó quyết định trở về quê hương – nơi được coi là thiên đường cà phê. Cậu muốn mang những câu chuyện cà phê của mình đến gần hơn với bạn bè trong nước và quốc tế. Vì vậy, cậu sắm một chiếc xe tải nhỏ, đặt một kệ pha chế đầy đủ dụng cụ ở phía sau xe. Chiếc xe được sơn màu xanh với dòng chữ Ysim Coffee Roaster. 

Cậu kể rằng đây là một cuộc sống rất thi vị. Ở nhà, cậu có một quầy nhỏ để pha cà phê, thường mời bạn bè tới chơi, ngồi trước hiên nhà. Nhưng điều khiến cậu thích thú nhất là những chuyến xe đưa mọi người đến hồ, suối, núi để cùng thưởng thức tách cà phê thơm ngon. Trong những chuyến dã ngoại cuối tuần, Ysim thường dẫn theo cô cháu gái tầm 10 tuổi, dạy cô bé pha cà phê cũng như cho cho bé những kỷ niệm tuổi thơ vui vẻ được kết nối sâu với đất mẹ nơi cô bé sinh ra và đang được nuôi dưỡng lớn lên mỗi ngày. 

Nhờ Ysim, chúng tôi đã có một buổi sáng vui vẻ tại quán cà phê xinh xắn nằm trong khuôn viên nông trại Aeroco. Đây là một trải nghiệm đầy ngẫu hứng, hoàn toàn không lên kế hoạt từ trước. Buổi sáng ấy thật dễ chịu. Chúng tôi ngồi quây quần, trò chuyện với nhau trong quán cà phê nhỏ được thiết kế đơn giản bằng gỗ và kính, nằm trước một hồ nước nhỏ xinh. Ngồi trong quán, chúng tôi có thể ngắm nhìn khung cảnh xung quanh, cảm giác như đang ở giữa một khu rừng. 

Thời tiết mát mẻ với gió hiu hiu lạnh, len lỏi trong gió là những tia nắng nhạt. Đến đây, chúng tôi còn được tận mắt chứng kiến quy trình từ việc thu hoạch những hạt cà phê chín mọng đến giai đoạn sơ chế và rang xay. Bạn sẽ được nghe kể những câu chuyện về lịch sử và văn hóa cà phê Tây Nguyên, hòa mình vào không gian yên bình của nông trại với những hàng cây cà phê xanh mướt. 

Điều tôi thích ở Aeroco chính là triết lý bền vững của họ. Aeroco coi việc trồng cà phê không chỉ là một nghề mà còn là một cách gìn giữ và phát triển giá trị văn hóa cà phê của Tây Nguyên. Họ chú trọng vào các phương pháp canh tác hữu cơ, giảm thiểu tác động đến môi trường, và tối ưu hóa các tài nguyên tự nhiên. Đồng thời, Aeroco làm việc chặt chẽ với cộng đồng người dân bản địa để tạo cơ hội việc làm và chia sẻ lợi ích kinh tế từ ngành công nghiệp cà phê. 

Chưa hết đâu nhé! Thú vị hơn cả trong chuyến đi ngày hôm đó là vào buổi chiều, chúng tôi cùng nhau cắm trại bên bờ hồ thuỷ điện Sêrêpốk. Tôi dám khẳng định, “đặc sản” của Tây Nguyên không chỉ có núi đồi trải rộng mênh mang mà còn là những hồ nước xanh ngát mênh mông khiến con người ta cảm thấy mình vô cùng bé nhỏ. Lúc nào trong những chuyến đi chơi xa, trên xe chúng tôi cũng có sẵn lều trại. Chỉ mất vài phút dựng trại là đã có một trạm dừng lý tưởng. 

Cả nhóm vẫn tiếp tục với tiết mục thưởng thức những ly cà phê đặc sản ngon tuyệt bởi đi cùng một barista sinh ra ở xứ sở của cà phê thì làm sao thiếu cà phê cho được. Chúng tôi còn nướng một ít hải sản, thịt cá và rau củ, làm thành một bữa tiệc BBQ bên mặt hồ dưới bầu trời hoàng hôn gió lộng. Hôm đó, tôi ngồi lặng yên giữa mọi người, ngắm thật lâu hai cha con đang chơi đùa bên bãi biển. Đứa trẻ giận dỗi rồi khóc, người cha dỗ dành và sau đó họ lại cùng vui vẻ nghịch nước và dẫn nhau về nhà. Hình ảnh ấy khiến tôi nghĩ đến mấy câu thơ trong bài thơ “Những cánh buồm” của nhà thơ Hoàng Trung Thông: “Hai cha con bước đi trên cát/ Ánh mặt trời rực rỡ biển xanh”. Một khung cảnh đầy chất thơ mà chỉ khi đủ tĩnh lặng, ta mới có thể cảm nhận trọn vẹn.

Di sản văn hoá M’Nông – món quà từ đất mẹ 

Chúng tôi theo lời kể của một người bạn tìm đến nhà Y Sol House Buôn Cuôr Tak nằm ở xã Yang Tao, huyện Lắk, một điểm đến mang đậm nét văn hóa của người M’Nông. Được xây dựng bởi một người con của buôn làng, Y Sol House là nơi du khách có thể lưu trú, thưởng thức ẩm thực và tham gia các hoạt động giao lưu văn hóa với người bản địa. 

Từ trung tâm thành phố Buôn Mê, chúng tôi lái xe khoảng một giờ đồng hồ thì đến nơi. Đó là một căn nhà sàn truyền thống của người M’nông, được cải tiến để phù hợp với nhu cầu hiện đại. Kiến trúc bao gồm không gian tiếp khách ấm cúng với ché rượu cần, bếp lửa, và cồng chiêng, cùng các phòng ngủ tiện nghi nhưng vẫn giữ được nét đặc trưng của nhà sàn. Xung quanh là khuôn viên thiên nhiên đẹp mắt, mang lại sự gần gũi và yên bình cho du khách. 

Điều buồn cười là chúng tôi đi mà không có kế hoạch nên không hẹn trước anh chủ nhà. Đến nơi, gọi điện thoại mới biết là anh đang dẫn khách đi vào buôn thăm voi. Một lúc sau lớ ngớ đứng ở trước cửa nhà rồi lò dò bước vào trong sân, tôi gặp một cô trung tuổi, gương mặt hiền lành, làn da ngăm, đôi mắt sáng, nói tiếng Kinh không sõi nhưng giọng điệu vui vẻ. Sau tôi mới được biết cô chính là mẹ của anh Y Sol chủ nhà. 

Cô nói với chúng tôi rằng hôm nay nhà không nhận khách bởi vì Y Sol không có ở nhà, cô không nói giỏi tiếng Kinh để tiếp đón khách, nhưng vì chúng tôi đã đi một quãng đường xa đến tới đây, nếu muốn ăn cơm trưa, cô sẽ nấu vài món đơn giản. Thế là chúng tôi quyết định ở lại ăn cơm. Cô nấu rất nhanh trong khoảng 30 phút là đã có một bữa cơm ngon lành và trong đó có món ăn truyền thống người M’Nông gồm có tép rang khế, cá sông chiên giòn, rau luộc, và canh tro. 

Canh tro là món ăn đặc biệt của người M’Nông, thường xuất hiện trong các dịp lễ hội hoặc tụ họp gia đình. Món này được chế biến từ nước tro, nguyên liệu chính được làm từ vỏ chuối chín phơi khô và đốt cháy để lấy tro. Tro sau đó được hòa vào nước và lọc qua nhiều lớp vải để thu được nước trong. Các nguyên liệu khác bao gồm măng, bí xanh non, thịt hoặc xương heo, và các loại rau, lá trong vườn. Tất cả được thái nhỏ, đổ nước tro vào và hầm nhừ. Khi ăn, món canh được nêm thêm ớt giã nhuyễn để tăng hương vị. Là một người yêu ẩm thực lần đầu thưởng thức canh tro, tôi vô cùng háo hức. Vị canh hơi chát, nhẫn, mới đầu ăn không quen sẽ thấy món này có vị ngang phè, nhưng ăn đến bát thứ hai sẽ bắt đầu quen dần mùi vị của nước tro và cảm nhận được vị ngọt thanh của từng nguyên liệu và thầm cảm ơn thức quà kỳ diệu của thiên nhiên và cảm ơn những người M’Nông đầu tiên đã nghĩ ra cách nấu món ăn trông đơn giản mà chẳng hề đơn giản này. 

Từ Y Sol House, chúng tôi còn nhé vào khu vực làm gốm của người M’Nông xưa và gặp cô Huyền, người phụ nữ nhỏ người với làn da đen nhẻm, đang dẫn đầu dự án phục dựng loại gốm cổ màu đen đã thất truyền suốt nhiều năm qua. Loại gốm này được biết đến với kỹ thuật chế tác hoàn toàn thủ công, sử dụng nguyên liệu từ đất sét địa phương kết hợp với tro rơm và một số khoáng chất tự nhiên. Sản phẩm gốm không chỉ mang nét mộc mạc, tinh tế mà còn phản ánh đời sống, văn hóa tâm linh của người M’Nông thông qua các hoa văn khắc tay độc đáo. Nhờ sự hỗ trợ từ các tổ chức văn hóa và sự cố gắng của cộng đồng, nghề gốm truyền thống này đã được khôi phục từng bước, trở thành một phần quan trọng trong việc gìn giữ di sản văn hóa địa phương. 

Gọi là xưởng gốm cũng không hẳn là đúng vì thật ra đó là nhà của người nghệ nhân, có kê vài chiếc kệ đơn sơ bày các sản phẩm gốm đã nung. Mỗi lần nặn gốm, cô Huyền thường trải một chiếc ra giữa nhà, sau đó đem thành phẩm bước một đi nung ở bếp nung lộ thiên ở khoảnh sân sau nhà, vậy là thành “xưởng”. Chúng tôi được tận mắt chứng kiến quy trình tạo hình, phơi khô và nung gốm, cảm nhận sự kiên nhẫn và tình yêu nghề của người nghệ nhân. 

Tuy nhiên, cuộc gặp gỡ này để lại trong tôi nhiều suy nghĩ về việc bảo tồn văn hoá bản địa. Người bản địa yêu cội nguồn và muốn lưu giữ nét đẹp văn hoá của dân tộc mình thì có đó, nhưng họ còn đối mặt với nhiều khó khăn và khó khăn lớn nhất có lẽ là làm sao để tập trung thời gian cho công cuộc lớn lao mà không bị phân tâm bởi chuyện cơm áo. Để sống cùng với những tinh hoa từ đất mẹ từ đời này sang đời khác với bao lần vật đổi sao dời quả thực chẳng phải chuyện dễ dàng! Nhưng cuộc gặp thế này có phải là một kiểu gieo niềm tin vào những điều tốt đẹp không? Tôi tin là có! Chúng tôi chia tay cô Huyền, mang theo về 2 chiếc bình hoa thật xinh. Cô đứng tựa người vào cửa, mỉm cười và vẫy tay chào chúng tôi đến khi xe đi khuất hẳn mới thôi. 

Hoàng hôn tuyệt đẹp bên cánh đồng 

Một buổi chiều nọ, khi xe đang chạy ngang qua một cánh đồng, mặt trời xuống thấp tưởng chừng như có thể với tay chạm được. Anh vội tấp xe vào lề, tôi mở cửa xe, chạy ùa xuống đồng ruộng bao la. Hai cậu nhỏ chở nhau trên chiếc xe đạp chợt nán lại xem chúng tôi chụp ảnh rồi cười khúc khích. 

Một lúc sau, chúng tôi tiếp tục lên đường thì lại bắt gặp hai cô bé đang nhảy múa dưới ánh hoàng hôn rực rỡ trên một chiếc xe công nông. Ba của em trở lên từ đồng ruộng, đánh xe đi một quãng, đón mẹ em ở cánh đồng ở phía đối diện. Cả gia đình hân hoan dưới ánh nắng cuối ngày. Hai cô bé vẫy tay chào chúng tôi. Khi đó, tôi cảm nhận trong khung cảnh này một niềm hân hoan lặng lẽ.

Trong 1000 mili giây, hẳn đã có nhiều thứ xảy ra. Đám mây chuyển động, đám cỏ lay mình trong gió, mặt trời xuống thấp hơn một chút, sắc chiều đổi tông từ cam rực sang cam sẫm hay từ hồng sang tím, nắng long lanh hoặc bớt long lanh,… Những thay đổi rất nhỏ mà con người không kịp nhận ra. Nhưng sau hàng triệu mili giây, tất cả những thay đổi nhỏ ấy chợt thấm đẫm khắp không gian và đọng thành cảm xúc. Tôi luôn tin rằng, chỉ cần chúng ta bắt được một khoảnh khắc bé xíu thôi cũng đủ làm một điểm neo trong ký ức, để bình an sống tiếp phần đời còn lại. Ký ức về chuyến thăm Buôn Mê của chúng tôi lần này thật dịu dàng biết bao!

Bài đăng trên Tạp chí ELLE